آفات مدیریت از منظر قرآن کریم! (مقاله علمی)

علم مدیریت، بر خلاف آنچه به نظر می رسد، علمی گسترده و مهم محسوب می شود. از اینرو شناخت مولفه های مدیریت و نیز آفات مدیریت ضروری است.

مقاله علمی آموزش یادگیری کلاس درس استاد دانشجو معلم دانش آموز

مجله اینترنتی پارسی گو: علم مدیریت، بر خلاف آنچه به نظر می رسد، علمی گسترده و مهم محسوب می شود. از اینرو شناخت مولفه های مدیریت و نیز آفات مدیریت ضروری است. بنابراین در این مقاله علمی، به مبحث آفات مدیریت از منظر قرآن کریم پرداخته شده است.

سوال: در مورد آفات مدیریت

آفات مدیریت ازدیدگاه قرآن کدام است؟

پاسخ: در مورد آفات مدیریت از نظر قرآن

پیش از ورود در بحث شایسته است تعریف مختصری از مدیریت ارائه شود، هرچند برای مدیریت تعاریف بسیاری بیان شده است اما با توجه به مکتب و شرع مقدس اسلام نمی‌توان هر کسی را که توانست مجموعه‌ای را به اهداف خود برساند مدیری لایق و توانا قلمداد نمود، هرچند کار او با موازین شرعی همراه نباشد. مانند مدیریتی که آمیخته با دروغ، نیرنگ و ستم باشد.

در مدیریت اسلامی رعایت قوانین شرع مقدس از مهمترین مسائل است و لذا شاید بتوان مدیریت از دیدگاه اسلام را این گونه تعریف نمود:

هنر و علم به کار گیری صحیح افراد و امکانات، در جهت وصول به اهداف سازمانی به نحوی که با موازین شرعی مغایرت نداشته باشد.[۱]

در هر صورت از آنجا که مسأله مدیریت و فرماندهی و شرائط آن مسأله پیچیده و ظریفی است طبعاً آفات آن نیز بسیار است و به تعبیر دیگر می‌توان گفت هرگونه نقطه مثبتی که در مدیریت شرط است نبود و فقدان آن از آفات مدیریت شمرده می‌شود که به اختصار به ذکر برخی از آنها اشارت می‌رود:

۱- جهل

یکی از آفات مدیریت جهل می‌باشد و منظور از آن ناآگاهی در به کار گیری صحیح افراد و امکانات در جهت دستیابی به مقاصد و اهداف مورد نظر می‌باشد، زیرا همانطور که می‌دانیم یکی ازشرائط اصلی مدیریت علم و آگاهی است، قرآن کریم از زبان حضرت یوسف (علیه السلام) که در خواست سرپرستی خزائن مصر را دارد نقل می‌کند که: «قَالَ اجْعَلْنىِ عَلىَ‏ خَزَائنِ الْأَرْضِ إِنىّ‏ِ حَفِیظٌ عَلِیمٌ»، (حضرت یوسف خطاب به عزیز مصر فرمود:) مرا سرپرست خزائن (مصر) قرار ده که نگهدارنده (امانتدار) و آگاهم(یوسف/۵۵).

از واژه «عَلِیمٌ» استفاده می‌شود که مدیر امور مالی باید آگاه باشد، در نتیجه جهل و ناآگاهی خود از آفات مدیریت خواهد بود.

۲- ناتوانایی جسمی

از آفات دیگر مدیریت نداشتن قدرت و توانائی جسمانی در اجرای وظائف مدیریتی است. قرآن کریم در باره ویژگی‌های طالوت که یکی از فرماندهان مورد تأیید قرآن کریم است می‌فرماید: «َ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَئهُ عَلَیْکُمْ وَ زَادَهُ بَسْطَهً فىِ الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ»، خداوند او را بر شما برگزیده وبه او توانائی جسمانی و علمی بخشیده(بقره/۲۴۷).

۳- خیانت در امانت

خیانت در امانت یکی دیگر از آفات مدیریت است و لذا حضرت یوسف(علیه السلام) در هنگام درخواست خود برای سرپرستی خزائن مصر شرط امین بودن خود را نیز بیان می‌نماید. چنانکه می‌فرماید «حفیظ امین».

۴- خودمحوری در رأی

آفت دیگر مدیریت خود محوری و استبداد در رأی می‌باشد. و به‌این جهت خداوند در قرآن به پیامبر دستور می‌دهد که در مواردی با امت مشورت نماید. می‌فرماید: «وَ شَاوِرْهُمْ فىِ الْأَمْرِ»، پیامبر با مردم مشورت کن(آل‌عمران/۱۵۹)» و در حدیثی از حضرت علی (علیه السلام) می‌خوانیم «من استبد برایه هلک»، کسی که بر فکر و رأی خود استبداد به خرج دهد هلاک شود. (نهج البلاغه صبحی صالح، حکمت ۱۶۱).

۵- نداشتن شرح صدر

نداشتن شرح صدر نیز از آفات دیگر مدیریت است و کسی که کم ظرفیت باشد نمی‌تواند مدیریت و رهبری را به عهده بگیرد و لذا حضرت موسی (علیه السلام) هنگامی که برای هدایت انسانها مبعوث می‌شود به عنوان اولین درخواست از خداوند «شرح صدر» را طلب می‌نماید. می‌گوید: «رَبّ‏ِ اشْرَحْ لىِ صَدْرِى»، پروردگارا سینه مرا گشاده گردان(طه/۲۵). و حضرت علی (علیه السلام) می‌فرماید: از ابزار ریاست سعه صدر است (نهج البلاغه حکمت ۱۷۶).

۶- تند خویی

مدیر باید از هرگونه تندخویی و پرخاشگری با زیردستان پرهیزکند و مسأله قاطعیت و برخورد جدی چیزی غیر از تندی با آنهاست. زیرا همراه با برخورد قانونی است و در این رابطه خداوند متعال به پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) دستور می‌دهد: «وَ اخْفِضْ جَنَاحَکَ لِمَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ»، بال و پر خودرا در مقابل مؤمنان فرودآور(شعراء/۲۱۵).

و در جای دیگر می‌فرماید: «فَبِمَا رَحْمَهٍ مِّنَ اللَّهِ لِنتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنفَضُّواْ مِنْ حَوْلِکَ»، و به [برکت] رحمت الهی در برابر آنان (مردم) نرم (و مهربان) شدی و اگر خشن و سنگدل بودی از اطراف تو پراکنده می‌شدند(آل‌عمران/۱۵۹).

و در حدیثی از حضرت علی(علیه السلام) می‌خوانیم که مهمترین رکن سیاست به کار گیری رفاقت و نرمی است (غرر الحکم، ص۳۴۲).

۷- برتری طلبی

از آفات دیگر مدیریت ریاست طلبی مدیر است. قرآن کریم می‌فرماید: «تِلْکَ الدَّارُ الاَْخِرَهُ نجَْعَلُهَا لِلَّذِینَ لَا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فىِ الْأَرْضِ وَ لَا فَسَادًا»، این سرای آخرت برای کسانی است که اراده برتری جویی و فساد در زمین را ندارند(قصص/۸۳).

حضرت علی (علیه السلام) می‌فرماید: کسی که ریاست طلبی کند هلاک می‌شود (میزان الحکمه، ج۴، ص۹).

۸- سخت گیری بیجا

سخت‌گیری و نداشتن روحیه عفو و گذشت از دیگر آفات مدیریت است و لذا قرآن کریم در موارد متعدد به پیامبر دستور می‌دهد که از زیردستان خود عفو و گذشت نماید. خداوند متعال می‌فرماید: «فَاعْفُ عَنهُْمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ»، آنها را عفو کن و برای آنها طلب آمرزش نما(آل‌عمران/۱۵۹). حضرت علی (علیه السلام) می‌فرماید: عفو زینت قدرت می‌باشد (میزان احکمه، ج۶، ص۳۷۱).

۹- تردید و دودلی

تردید و دودلی نیز آفت قطعی مدیریت مطلوب و صحیح می‌باشد. زیرا انسان دو دل نمی‌تواند تصمیم قاطعی بگیرد. در حالی که قرآن کریم یکی از شرائط مدیریت را قاطعیت در تصمیم‌گیری می‌داند و خطاب به پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) می‌فرماید: «فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلىَ اللَّهِ»، پس هنگامی که تصمیم گرفتی بر خدا توکل کن(آل‌عمران/۱۵۹).

۱۰- بی‌توجهی به نیروهای تحت فرمان

یکی دیگر از آفات مدیریت این است که مدیر به فکر نیروهای تحت امر خود نباشد و این بی‌توجهی هم ضربه و زیان به انسانهای همنوع و زیردست و هم به مدیریت می‌زند و مدیر در هر حال باید به زیردستان خود توجه داشته و به حال آنها مفید باشد. چنانکه قرآن کریم درباره حضرت ابراهیم (علیه السلام) نسبت به حضرت لوط که یکی از فرستادگان تبلیغی ابراهیم بوده است می‌فرماید: وقتی فرشتگان عذاب برای عذاب قوم لوط نزد ابراهیم آمدند حضرت ابراهیم فرمود: «إِنَّ فِیهَا لُوطًا»، بدرستیکه در میان آنها لوط وجود دارد» که این خود نشان از توجه آن حضرت به لوط دارد.

۱۱- ترک نظارت

نظارت از شرائط و وظائف مدیر و ترک آن از آفات مدیریت است، مدیری که بر کار زیردستان خویش نظارت نداشته باشد، سوء استفاده‌ها، ضرر به بیت المال، کم کاریها و خطرات دیگری به دنبال دارد که مدیرت را تهدیدی می‌کند.

در داستان حضرت سلیمان می‌خوانیم: «وَ تَفَقَّدَ الطَّیرَْ فَقَالَ مَا لىِ‏َ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ کَانَ مِنَ الْغَائبِینَ»، سلیمان درجستجوی آن پرنده (هدهد) برآمد و گفت چرا هدهد را نمی‌بینم یا این‌که او از غایبان است(نمل/۲۰). ملاحظه می‌شود که حضرت سلیمان بر کار تمام نیروهای زیردست خویش حتی حیواناتی که برای او کارهایی انجام می‌دادند نظارت داشته است.

حضرت علی(علیه السلام) در نامه خود به مالک اشتر می‌نویسد: سپس با فرستادن مأموران مخفی، راستگو و باوفا کارهای آنان را زیر نظر بگیر زیرا بازرسی مداوم و پنهانی سبب می‌شود که آنها به امانتداری و مدارا کردن به زیردستان ترغیب شوند (نهج البلاغه، نامه۵۳).

۱۲- ترک تشویق و تنبیه

ترک تشویق افراد نیکوکار و تنبیه افراد بد کار خود از بزرگترین آفات اداره یک سازمان و مدیریت است. حضرت سلیمان هنگامی که هدهد را ندید فرمود: «لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِیدًا أَوْ لَأَاْذْبحََنَّهُ أَوْ لَیَأْتِیَنىّ‏ِ بِسُلْطَانٍ مُّبِینٍ»، قطعاً او را کیفر شدیدی خواهم داد یا او را ذبح می‌کنم مگر آنکه دلیل روشنی برای من بیاورد(نمل/۲۱).

حضرت علی (علیه السلام) می‌فرماید: نباید افراد نیکوکار و بدکار در نظر مساوی باشد. زیرا این کار باعث می‌شود که افراد نیکوکار در نیکی‌هایشان بی‌رغبت شوند و بدکاران در عمل بدشان تشویق گردند. هرکدام را مطابق کارشان پاداش ده (نهج البلاغه، نامه۵۳).

۱۳- نداشتن تجربه کاری

انسان بی‌تجربه و کسی که به حد بلوغ کاری نرسیده است نمی‌تواند مدیر خوبی باشد و لذا خداوند پیامبران خود را نیز قبل از بعثت به چوپانی می‌گماشت تا نحوه اداره کردن را فرابگیرند و پیامبران خود را با سختیهای مختلفی آزمایش می‌نمود و آنها را مجرب می‌کرد، چنانچه حضرت ابراهیم را با وسایل گوناگون آزمود و مقام امامت را به او عطا کرد. خداوند متعال می‌فرماید: «وَ إِذِ ابْتَلىَ إِبْرَاهِمَ رَبُّهُ بِکلَِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنىّ‏ِ جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِمَامًا»، [به یادآور] هنگامی که خداوند ابراهیم را با وسایل گوناگونی آزمود و او به خوبی از عهده این آزمایشها برآمد خداوند به او فرمود من تو را امام و پیشوای مردم قرار دادم(بقره/۱۲۴).

حضرت علی(علیه السلام) می‌فرماید: کسی که تجربه‌اش کم است فریب می‌خورد و هرکس تجربه‌اش زیاد است، لغزشهایش کم می‌گردد (میزان الحکمه، ج۲، ص۲۵).

۱۴- نبود برنامه ریزی و آینده نگری

نداشتن برنامه مشخص و آینده نگری از موارد دیگری است که یک مدیر را در کارهایش با مشکل مواجه می‌سازد قرآن کریم می‌فرماید: «وَ لَا تَکُونُواْ کاَلَّتىِ نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِن بَعْدِ قُوَّهٍ أَنکَثًا»، همانند زنی که بافته‌اش را بعد از این که محکم گردانیده بود جاهلانه باز کرد نباشید(نحل/۹۲).

در حدیث است که پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) همین آیه را بر ابن مسعود می‌خوانند و به او سفارش می‌کند که هرگاه کاری را انجام دادی از روی علم و عقل انجام بده و از این‌که کاری را بدون آینده‌نگری و آگاهی انجام دهی برحذر باش (بحار الانوار، ج۷۴، ص۱۱۰).

۱۵- تأثیرپذیری از تبلیغات مسموم

مدیری که ملامت ملامتگران بر او اثر گذارد نمی‌تواند در کار خویش موفق باشد. قرآن کریم می‌فرماید: «جَُاهِدُونَ فىِ سَبِیلِ اللَّهِ وَ لَا یخََافُونَ لَوْمَهَ لَائمٍ»، در راه خدا جهاد می‌کنند و ترسی از ملامت ملامتگران ندارند(مائده/۵۴).

۱۶- سخنان زشت و بیهوده

تند، بیهوده، زیاد و غیر متین سخن گفتن از آفات بزرگ مدیریت است.

قرآن کریم به پیامبر دستور می‌دهد تا به مؤمنان سفارش نموده که نیکو سخن بگویند. «قُل لِّعِبَادِى یَقُولُواْ الَّتىِ هِىَ أَحْسَنُ»، به بندگان من بگو سخنی بگویند که بهترین باشد(اسراء/۵۳). یکی از شیوه‌های تأثیر گفتار، سخن گفتن با نرمی است. و خداوند به موسی و هارون دستور می‌دهد که با نرمی با فرعون سخن بگویند: «فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَّیِّنًا لَّعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یخَْشىَ‏»، با او با نرمی سخن بگویید شاید متذکر شود یا از خدا بترسد(طه/۴۴).

و روشن است که سخن تند افزون بر این‌که تأثیر کمی دارد، تأثیر منفی نیز دارد و همچنین است سخن بیهوده. حضرت علی(علیه السلام) می‌فرماید: سخن بیهوده همنشین را منزجر و رئیس را بی‌مقدار می‌کند (غرر الحکم، ص۲۱۴).

۱۷- ستم

یکی از اموری که تباه کننده مدیریت و رهبری است ظلم و ستم است. چه انسان به نفس خود یا به دیگران ستم نماید فرقی ندارد. قرآن کریم در آیات بسیاری به نکوهش ظلم پرداخته و آن گاه که خداوند به حضرت ابراهیم (علیه السلام) مقام امامت و رهبری را می‌دهد و حضرت این مقام را برای ذریه‌اش طلب می‌کند خداوند در پاسخ می‌فرماید: «لَا یَنَالُ عَهْدِى الظَّالِمِینَ»، عهد من (امامت و رهبری) به ظالمان نمی‌رسد(سوره بقره/۱۲۴).

حضرت علی(علیه السلام) می‌فرماید: کسی که به زیردستان ستم کند شکست می‌خورد (غرر الحکم، ص۳۴۲).

۱۸- خلف وعده

قرآن کریم در موارد مکرر، انسانها را به وفای به عهد فرامی‌خواند به طوری که خلف وعده را از گناهان بزرگ برشمرده است. مدیری که به وعده‌های خویش پای‌بند نباشد، موجبات دلسردی زیردستان را فراهم می‌سازد. خداوند متعال می‌فرماید: «وَ أَوْفُواْ بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کاَنَ مَسُْولا»، به عهدخویش وفا کنید بدریستی که از عهد سؤال خواهد شد (اسراء/۳۴).

۱۹- نداشتن ایمان به کار

مدیری که ایمان به کار خویش ندارد در کار خود موفق نخواهد بود. قرآن مجید پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) را مؤمن به کار خود معرفی می‌نماید. می‌فرماید: «ءَامَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَیْهِ»، پیامبر به آنچه از سوی پروردگارش براو نازل شده ایمان دارد (سوره بقره/۲۸۵).

۲۰- نداشتن عشق و علاقه به کار

از آفات دیگر مدیریت علاقه نداشتن به کار خود است. قرآن کریم پیامبر را علاقمند به کار خویش معرفی می‌کند. می‌فرماید: «حَریصٌ عَلَیْکُمْ»، برای هدایت و نجات شما سخت کوشاست (بقره/۱۲۸). و در آیه دیگر می‌فرماید: «لَعَلَّکَ بَاخِعٌ نَّفْسَکَ أَلَّا یَکُونُواْ مُؤْمِنِینَ»، گویی می‌خواهی جان خود را به‌خاطر آنکه آنها ایمان نمی‌آورند از دست دهی(شعراء/۳).

۲۱- دلسوزی بی جا

وبالاخره یکی دیگر از آفات مدیریت دلسوزی بی‌جاست خداوند به پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) دستور می‌دهد که جان خویش را به‌خاطر گمراهان به خطر نیندازد. می‌فرماید: «فَلَا تَذْهَبْ نَفْسُکَ عَلَیهِْمْ حَسَرَاتٍ»، پس جانت را به‌خاطر شدت تأسف بر آنان از دست نده(فاطر/۸). و در جای دیگر خطاب به پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) می‌فرماید: «عَفَا اللَّهُ عَنکَ لِمَ أَذِنتَ لَهُمْ»، خداوند تو را بخشید، چرا به آنها اجازه دادی (توبه/۴۳).

تذکر:

از آنجا که مدیریت بحثی گسترده و شرائط و آفات آن بسیار است و برشمردن تک تک آنها در این گفتار نمی‌گنجد، در پایان فهرست وار به آفات دیگر مدیریت که از آیات و خصوصاً روایات استفاده می‌شود، اشارت می‌رود:

۲۲- عجب و غرور

۲۳- شهرت طلبی

۲۴- لجاجت

۲۵- جزئی نگری

۲۶- افشاء سر کارکنان

۲۷- پیروی از هوسهای مردم

۲۸- پارتی بازی

۲۹- رشوه‌خواری

۳۰- اطرافیان ناباب

۳۱- تحقیر زیردستان

۳۲- قطع ارتباط با مردم

۳۳- ترساندن مردم

۳۴- افشاء نمودن تصمیمات

۳۵- ناپختگی

۳۶- تصمیم‌گیری بدون تمرکز

۳۷- پیروی از هوسهای خود

۳۸- ترسیدن از حرف مردم

۳۹- ترسیدن از استهزاء مردم

۴۰- به فکر دیگران نبودن

۴۱- عجله و شتاب

۴۲- به فکر دیگران نبودن

۴۳- ناامید نمودن زیردستان

۴۴- بی‌صبری

۴۵- تبعیض

۴۶- از دست دادن فرصتها

۴۷- نداشتن پشتکار

۴۸- به کار گیری افراد ناشایست

۴۹- دوست داشتن تملق و چاپلوسی

۵۰- مال اندوزی

۵۱- تنگ نظری

۵۲- سوء سابقه

۵۳- ریخت و پاش و اسراف اموال

۵۴- ترس

و بالاخره در مدیریت اسلامی از مهمترین شرائط ایمان به خدای متعال است و نبودن آن از آفات بزرگ مدیریت است. توضیح و بسط هریک از این آفات مجال بیشتری را طلب می‌نماید که برای آشنائی بیشتر می‌توانید به کتب زیر مراجعه فرمایید:

۱- مدیریت اسلامی: محمد حسن نبوی

۲- اصول مدیریت اسلامی و الگوهای آن: دکتر ولی اله نقی پور فر

۳- مدیریت اسلامی: محمد حسین ابراهیمی

۴- اخلاق مدیریت: محمدی ری‌شهری

۵- مدیرت و فرماندهی در اسلام: آیت الله مکارم شیرازی

پی نوشیتها:

مدیریت اسلامی ص۳۶و۳۵، محمد حسن نبوی با تلخیص و تصرف.

گردآوری و تنظیم: پارسی گو
منبع: دفتر پاسخ به پرسشهای قرآنی مرکز آموزش تخصصی تفسیر و علوم قرآن حوزه علمیه قم
منتشر شده در سایت: مرکز آموزش تخصصی تفسیر و علوم قرآن

به اشتراک بذار:

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *